U bent hier

De overgang

Cluster: 
W/X/Y. Zwangerschap / Anticonceptie / Geslachtsorganen man en vrouw
Status: 
Actueel - 2012

M73

De overgang M73 (Actualisering 2012: Herzien t.o.v. de versie uit 2001 )

BegrippenNaar de tekst van de NHG-Standaard

Overgang: periode van veranderend menstruatiepatroon en de eerste menstruatievrije jaren.

Menopauze: de laatste menstruatie in het leven van een vrouw.

Perimenopauze: periode voor de menopauze, waarin de menstruaties veranderen, tot een jaar na de laatste menstruatie.

Postmenopauze: periode vanaf een jaar na de laatste menstruatie.

Richtlijnen diagnostiekNaar de tekst van de NHG-Standaard

Overweeg een relatie met de overgang bij vrouwen vanaf veertig jaar met menstruatieveranderingen, vasomotorische klachten of vaginale klachten.Naar de tekst van de NHG-Standaard

AnamneseNaar de tekst van de NHG-Standaard

  • Cyclus: regelmaat, verandering in lengte, hoeveelheid bloedverlies, laatste menstruatie.
  • Vasomotorische klachten (opvliegers en nachtelijke transpiratieaanvallen): aard, frequentie, tijdstippen en beloop.
  • Vaginale klachten: irritatie, jeuk, droogheid, dyspareunie, afscheiding.
  • Andere klachten of symptomen die de vrouw aan de overgang toeschrijft.
  • Voorgeschiedenis: operaties aan uterus en/of adnexa, endometriose, bestraling onderbuik, chemotherapie.
  • Anticonceptie.
  • Aanwijzingen voor problematisch alcoholgebruik, angststoornis, hyperthyreoïdie.
  • Medicatie die vasomotorische klachten kan veroorzaken, zoals vaatverwijders, tamoxifen en antidepressiva.
  • Hinder en invloed klachten op functioneren en seksualiteit.
  • Zelfzorg en zelfmedicatie.
  • Psychosociale factoren zoals werk, zorgtaken, steun omgeving, betekenis afsluiten vruchtbare levensfase.

Wanneer hormoontherapie wordt overwogen:

  • cardiovasculaire risicofactoren, zoals roken, hart- en vaatziekten, belaste familieanamnese;
  • (familiair) voorkomen van veneuze trombo-embolieën, trombofilie;
  • risicofactoren voor mammacarcinoom, zoals familiair voorkomen, eerder mammacarcinoom, eerdere thoraxbestraling (zie NHG-Standaard Diagnostiek van mammacarcinoom).

Lichamelijk onderzoek en aanvullend onderzoekNaar de tekst van de NHG-Standaard

  • Bij vaginale klachten: inspecteer vulva en slijmvlies vagina (kleur, kwetsbaarheid, fluor).
  • Wanneer hormoontherapie wordt overwogen: meet de bloeddruk en bepaal glucose en lipidenspectrum.
  • Op indicatie: zwangerschapstest (uitsluiten graviditeit), Hb (bij langdurig overvloedig bloedverlies), TSH (bij vermoeden hyperthyreoïdie).

EvaluatieNaar de tekst van de NHG-Standaard

  • Overgangsklachten: vasomotorische klachten of klachten van vaginale atrofie bij een veranderd menstruatiepatroon of amenorroe bij vrouwen ≥ 40 jaar.
  • Overweeg andere oorzaken van vasomotorische klachten (problematisch alcoholgebruik, angststoornis, hyperthyreoïdie, bijwerking medicatie), van vaginale klachten (lichen sclerosus, seksuele problematiek, vaginale infecties) of van onregelmatig vaginaal bloedverlies (cervixpathologie, endometriumafwijkingen; zie NHG-Standaard Vaginaal bloedverlies).

Richtlijnen beleidNaar de tekst van de NHG-Standaard

Voorlichting en niet-medicamenteuze behandelingNaar de tekst van de NHG-Standaard

  • De overgang is een fysiologisch proces met een onvoorspelbaar beloop (gemiddelde duur vier tot zes jaar) en een grote variatie in hinder van klachten.
  • Opvliegers komen het meest voor in het eerste jaar na de menopauze.
  • Opvliegers ’s nachts kunnen moeheid, sombere gevoelens en slapeloosheid veroorzaken.
  • Plantaardige middelen zijn niet effectief en kunnen ernstige bijwerkingen geven.
  • In principe kan anticonceptie op de leeftijd van 52 jaar worden gestaakt (zie NHG-Standaard Anticonceptie).
  • Bij dyspareunie: adequate stimulatie en opwinding zijn belangrijk voor voldoende lubricatie.

Medicamenteuze behandelingNaar de tekst van de NHG-Standaard

Vasomotorische klachtenNaar de tekst van de NHG-Standaard

Weeg effect van hormoontherapie (vermindering van hinderlijke klachten) af tegen bijwerkingen (relatief zeldzaam, maar potentieel levensbedreigend, zoals veneuze trombo-embolie, mammacarcinoom, hartinfarct, CVA; zie kader in hoofdtekst met overzicht van de belangrijkste risicotoenames).

Ontraad hormonale behandeling bij:

  • roken en/of antihypertensieve of cholesterolverlagende medicatie, na myocardinfarct of CVA;
  • na veneuze trombo-embolie (VTE), trombofilie of belaste familieanamnese voor VTE;
  • verhoogd risico op mammacarcinoom of aanwezigheid van hormoonafhankelijke tumoren zoals mamma- of endometriumcarcinoom (al dan niet in remissie);
  • ernstige leverfunctiestoornissen of cholestatische icterus tijdens zwangerschap;
  • endometriose.

Bij keuze voor hormoontherapie:

Bij vrouwen met uterus: geef oestrogeen altijd in combinatie met progestageen:

  • perimenopauzaalmet anticonceptiewens:
    • orale anticonceptie (combinatiepreparaat, zie NHG-Standaard Anticonceptie);
    • bij hormoonspiraal < 5 jaar: estradiol 1 mg/dag oraal of estradiolpleister 50 microg/24 uur (= 2 pleisters/week).
  • perimenopauzaalzonder anticonceptiewens:
    • sequentiële combinatietherapie (kalenderverpakking: 14 dagen estradiol 1 mg en vervolgens 14 dagen estradiol 1 mg/dydrogesteron 10 mg oraal, zonder stopweek).
  • postmenopauzaal:
    • sequentiële combinatietherapie (kalenderverpakking: 14 dagen estradiol 1 mg en vervolgens 14 dagen estradiol 1 mg/dydrogesteron 10 mg oraal, zonder stopweek), óf
    • continue combinatietherapie (dagelijks estradiol 1 mg/dydrogesteron 5 mg of estradiol 1 mg/norethisteron 0,5 mg oraal).

Bij vrouwen zonder uterus: geef oestrogeen zonder progestageen:

  • estradiol 1 mg/dag oraal of estradiolpleister 50 microg/24 uur (= 2 pleisters/week).

Vaginale klachten

  • Vaginaal (ovules of crème) estriol 1 maal daags 0,5 mg gedurende 2 weken.
  • Geef bij voldoende effectiviteit onderhoudsdosis van 2 maal per week 0,5 mg.
  • Instrueer contact op te nemen bij vaginaal bloedverlies.

Onregelmatig vaginaal bloedverlies Naar de tekst van de NHG-Standaard

  • Zie NHG-Standaard Vaginaal bloedverlies.

ControlesNaar de tekst van de NHG-Standaard

Bij hormonale behandeling van vasomotorische klachten:

  • evalueer na drie maanden het resultaat;
  • verhoging van de dosering wordt niet aanbevolen;
  • adviseer om na zes maanden de medicatie op proef te staken (zonder afbouwschema);
  • bij veel hinder van vasomotorische klachten na stoppen: overweeg medicatie opnieuw voor zes maanden voor te schrijven.

Bij medicamenteuze behandeling van vaginale atrofie:

  • evalueer na zes weken resultaat van de behandeling;
  • adviseer na drie tot zes maanden te stoppen.

VerwijzingNaar de tekst van de NHG-Standaard

  • Alleen bij onregelmatig vaginaal bloedverlies bij postmenopauzale vrouwen die systemische of vaginale hormoontherapie gebruiken, na uitsluiten van cervixpathologie en chlamydia-infectie, voor beoordeling endometrium.

De hoofdtekst van de NHG-Standaard is gepubliceerd in ‘Huisarts en Wetenschap’. De volledige standaard met noten en literatuurverwijzingen staat op www.nhg.org/standaarden en www.henw.org.